Kako sačuvati prirodu?

U Srbiji se povećao broj površina pod organskom proizvodnjom. Organskom proizvodnjom hrane u Srbiji bavi se oko 2.000 proizvođača koji je proizvode na  blizu 15.000 hektara. Učešće ove proizvodnje u ukupnom zemljištu je još uvek nisko i iznosi tek 0,44 odsto!

Organska proizvodnja u Republici Srbiji u 2015. godini odvijala se na ukupnoj površini od 15.298 ha (uključujući i livade i pašnjake), uključujuću površine koje su statusa organskog i one u periodu konverzije, što znači da su odnosu na 2014.godinu ukupne površine su povećane za 62%. Najveći udeo obradivih površina je pod žitaricama (31,7% ) i voćem (21,6%). Broj sertifikovanih organskih proizvođača (bez kooperanata) tokom 2015. godine je iznosio 334, za razliku od 2014. godine gde je broj nosioca sertifikata iznosio 292. Izvoz organskih proizvoda je u 2015.godini iznosio 19,6 miliona eura to je znatno povećanje od 75% u odnosu na vrednost izvoza od 11, 2 miliona eura u 2014. godini. Najviše se izvozilo u EU – 70,4% (Nemačku, SAD, Holandiju,Belgiju, Austriju i Poljsku).

Neracionalno i neodgovorno korišćenje prirodnih resursa od strane čoveka uzrokovalo je katastrofalno zagađenje vazduha, vode i zemljišta, kao i nestanak pojedinih biljnih i životinjskih vrsta. Poslednjih godina su uloženi napori  za očuvanje i unapređenje prilično degradirane životne sredine. Jedan od načina da se doprinese očuvanju prirode je da se sa konvencionalne pređe na organsku poljoprivredu. Prema definiciji FAO (Organizacija za hranu i poljoprivredu pri UN) i Svetske zdravstvene organizacije, organska poljopriveda predstavlja sistem upravljanja proizvodnjom, koji promoviše ozdravljenje ekosistema uključujući biodiverzitet, biološke cikluse i naglašava korišćenje metoda koje u najvećoj meri isključuju upotrebu inputa van farme.

Ekološka proizvodnja = zdravlje

Salaš porodice Mamužić nalazi se na severu Bačke, naselju Ljutovo koji je prepoznatljiv po ratarskoj, povrtarskoj i voćarskoj organskoj proizvodnji. Josip Mamužić, supruga Ruža, deca Tanja i Filip i baka Jelena poznati su po preradi industrijske paprike i žitarica, a njihove njive su okružene ekološkim koridorima sa cvetnim vrstama i sve mere su ekološke koje su promenjuju.

Laslone Randek i Josip Mamužić na salašu mamužić 2011.godine.

Porodica Mamužić je priznati proizvođač organske hrane u Srbiji i zemljama Evropske unije, a naročito po proizvodima crnog i belog luka, zatim organskog semena povrća i odlične začinske paprike, mrkve i krompira. Poljoprivredni proizvođač, Josip Mamužić godinama se bavi organskom proizvodnjom, delatnošću koja će po njegovim rečima biti uređenja primenom novog zakona. Organskom proizvodnjom se bavi zajedno sa svim članovima porodice i u skoro proteklih deset godina pored domaćeg uspeli su da se probiju i na strano tržište, gde su prepoznatljivi po organskom povrću i mlevenoj paprici!.

Organska hrana je skuplja od one koja je proizvedena na konvencionalan način, ali zbog stalne potražnje zarada je mnogostruko povećana. O kvalitetu ovih proizvoda govori i činjenica da se crvena mlevena paprika porodice Mamužić se našla na rafovima u prodavnicama Mađarske- zemlje paprike. Pored toga, njihovi proizvodi se izvoze i u Austriju.

Nakon šest godina mukotrpnog rada uspeo sam se pozicioniram na novosadskom i beogradskom tržištu, kao i inostranstvu. Svi moji proizvodi poseduju sertifikat „Organic Control Systema“, ali i mađarskog inspekcijskog udruženja. Proizvodi su skuplji, ali zdraviji“, objašnjava Mamužić.
Novi Zakon o organskoj proizvodnji je na snagu stupio 01.januara 2011.godine. On predviđa da se ne može izvoziti organski proizvod iz Srbije ukoliko nema sertifikat ovlašćene organizacije, a prilikom uvoza se obavlja resertifikacija proizvoda i izdaje potvrda. Novim zakonom se takođe, dobija pravni okvir za praćenje organske proizvodnje, utvrđivanje stvarnih mogućnosti i registraciju obima proizvodnje, što će potencijalno omogućiti i veću pomoć države.

Organski proizvodi mogu da se skladište i prevoze samo u posebnim prostorijama, odnosno vozilima, osim ako nisu upakovani i obeleženi. Takođe moći će da se prodaju zajedno sa proizvodima iz konvencionalne proizvodnje samo ako su upakovani.

„Većinu poslova će da preuzme Direkcija za referentne laboratorije, koja će imati ulogu nadzornog organa nad sertifikacionim kućama, proizvođačima i prodavcima. Ima niz pogodnosti i zadovoljni smo“ rekao je direktor OCS Nenad Novaković.

Organska proizvodnja hrane sprovodi se u 120 zemalja, na 31 milion hektara, a njena vrednost je 23 milijardi dolara. Ovakvi proizvodi u Srbiji gaje se samo na 2.600 hektara, a cilj je da to bude na 600.000 hektara. Ovi podaci nas smeštaju na samo dno lestvice zemalja koje se bave organskom proizvodnjom.  Najveće površine pod organskom poljoprivredom ima Australija, čak 12,1 milion hektara, a od evropskih zemalja dobar priemr je  Španija sa 1,3 miliona hektara, Italija sa milion hektara, Nemačka sa 900 hiljada i Velika Britanija sa 700 hiljada hektara.  

Susedi za par koraka ispred nas?


Slovenija i Hrvatska imaju veće površine pod organskom proizvodnjom u odnosu na Srbiju. Slovenija ima organsku proizvodnju na oko 15.000 ha, Hrvatska na oko 7.577 ha sa 477 registrovanih proizvođača, Makedonija na oko 1.200 ha i 282 registrovana proizvođača, Bugarska ima organsku proizvodnju na oko 500 ha. 

Cene organskih proizvoda su skuplje u odnosu na  cene proizvoda iz konvencionalne poljoprivrede, ali su i njihovi proizvodi zdraviji. Najveće tržište organskih proizvoda je u Nemačkoj sa godišnjim rastom od 10% i dvostruko je veće od drugog po redu tržišta Francuske. Mađarska  izvozi iko 80 odsto organskih proizvoda, zahvaljujući stimulativnim merama vlade, koja izdvaja čak 30% svog budžeta za razvoj organske poljoprivrede. Za rešavanje svih  problema u organskoj proizvodnji sa kojima se susreću poljoprivrednici neophodna su ulaganja od strane države. Takođe, potrebno je da se ovi podsticajni programi u što većoj meri kombinuju sa merama podsticaja ruralnog razvoja, posebno u područjima zaštićene prirode u kojima je razvoj ekološki održivih poljoprivednih sistema imperativ zbog šireg društvenog interesa za očuvanjem prirodnih resursa na koji se proizvodnja oslanja. Na ovaj način proizvođači bi se motivisali i nadoknadili  troškove organske proizvodnje, ali bi se doprinelo i očuvanju zemljišnovodnih resursa, genetičkih resursa i biodiverziteta u celini, kao i očuvanju lokalnih proizvoda i tradicionalnih tehnologija prerade. Organska poljoprivreda pozitivno utiče na stabilnost određenog geografskog prostora.

Organska poljoprivreda u zaštićenim prirodnim dobrima

Republika Srbija raspolaže površinama koje se ne eksploatišu i koje mogu da se većih dodatnih ulaganja iskoriste za organsku proizvodnju. Takođe ne treba zaboraviti i površine koje se nalaze u okviru zaštićenih prirodnih dobara u kojima je u drugom i trećem stepenu zaštite dozvoljena poljoprivredna proizvodnja, a koja predstavljaju idealna mesta za razvoj organske proizvodnje. Jedan od uslova za ulazak u EU je da Srbija ima najmanje 10% zaštićene teritorije, a ima oko 8 % koliko zauzima 464 zaštićena prirodna dobra u Srbiji.

Srbija je zemlja koja ima visok procenat biodivirziteta, s tim da je  planinsko područje Srbije jedno od šest centara florističkog i jedan od devet centara faunističkog diverziteta. Kada je reč o visoko planinskom području: Šar Planina, Prokletije, Kopaonik, na delovima država nema kontrolu ali tu su Stara Planina, Tara. Od ravnice do planinskih vrhova, koji imaju arktička obeležja, nameće se stalna potreba zaštite ovog prostora.

Zaštita prirode u Srbiji ima dugu tradiciju čije ideje datiraju još   iz 14. veka, gde  je u Dušanovom Zakoniku zabeleženo da Sasi koji iseku šume za potrebe rudarstva, moraju da ih vremenom i vrate ponovnim pošumljavanjem. Kada je reč o novijoj istoriji  1945. godine  donet Zakon o zaštiti spomenika kulture i prirodnjačkih retkosti, tadašnje FNRJ, a institucionalna zaštita počinje 1948. godine, osnivanjem Zavoda za zaštitu prirode. Organska poljoprivreda je nešto što je korisno za razvoj lokalnih zajednica, ali i za ukupno očuvanje biološkog diverziteta i kroz zaštitu prirode trebalo bi da se omogući i ekonomski razvoj lokalnih zajednica.

Uticaj poljoprivrede na ugrožene sisare

Upotreba pesticida i herbicida na parcelama koje su u blizini prirodnih staništa, može doći do direktnog ugrožavanja divljih vrsta. Vojvodina predstavlja veliko agrarno područje gde se na zaštićenim prirodnim dobrima štite poslednji ostaci nekada tipičnih panonskih ekosistema. Između površina zaštićenih prirodnih dobara nalaze se uglavnom velike poljoprivredne površine na kojima dominiraju monokulture na kojima se primenjuje intenzivna hemizacija. Poljoprivredne površine se često nalaze i unutar zaštićenih prirodnih dobara.Široka primena hemijskih sredstava za zaštitu bilja i mineralnih đubriva zagađuje zemljište, a kroz zemljište i slojeve podzemnih voda i vodotoke.Sve vrste sisara koje naseljavaju Vojvodinu, manje ili više trpe posledice izmene staništa. Ipak posebno treba istaći nekoliko vrsta koje pripadaju krajnje ugroženim ili su vrlo blizu takvog statusa.


„Među tipičnim stepskim predstavnicima ove su se promene naročito negativno odrazile na slepo kuče (Spalax leucodon) i tekunicu (Spermopohilus citelus), koje su od nekada široko rasprostranjenih  i brojnih, dospele na nacionalne i svetske crvene liste kao retke i ugrožene vrste. Tekunica je vrsta koja naseljava stepske livade i pašnjake. Nekada veoma česta u Vojvodini danas je opstala na svega nekoliko, međusobno izolovanih područja. Razlog njenog nestajanja je pre svega zamena stepskih staništa obradivim zemljištem, zasejanim monokulturama na velikim površinama, kao i nedostatak ispaše na preostalim pašnjacima, povlačenjem ekstenzivnog stočarstva. Zato je tekunica kod nas strogo zaštićena vrsta  a nalazi se  i na preliminarnoj listi za Crvenu knjigu kičmenjaka Srbije. Istovremeno, ova  se vrsta, kao globalno ugrožena, nalazi na Crvenoj listi sveta. Nestajanje tekunice je, preko lanaca ishrane, razlog je smanjenja brojnosti i nestanka mnogih dnevnih ptica grabljivica koji se njome hrane. Među njima su naročito stepske vrste kao što su banatski soko i orao krstaš.Slepo kuče (Spalax leucodon) je tipičan predstavnik faune sisara travnih zajednica. U Panonskoj niziji naseljava disjunktan areal, i to područje Deliblatske peščare, obodne delove Fruške gore i delove Subotičko-Horgoške peščare. Ovaj fosorijalni glodar veoma specifičnog načina života, je zbog preoravanja i pošumljavanja stepe, jedan od najugroženijih sisara u Vojvodini. U našoj zemlji predstavlja strogo zaštićenu vrstu a nalazi se i Preliminarnom spisku vrsta za Crvenu knjigu kimenjaka Srbije“, objašnjava Jadranka Delić bilog I savetnik mamolog u Pokrajinskom zavodu za zaštitu prirode.

Upotrebom hemijskih sredstava, naročito insekticida ugrožene su gotovo sve evropske vrste slepih miševa, koje se hrane isključivo insektima i time predstavljaju značajne regulatore brojnosti insekata. Iz istih razloga ugroženi su i svi predstavnici bubojeda.


Ukrupnjavanjem poljoprivrednih površina, bez podizanja remiza i poljozaštitnih pojaseva, drveća i grmlja, bez nekadašnjih salaša sa šumarcima oko njih, nestali su zakloni koje bi mogli koristiti sisari mesojedi, vrste koje redukuju brojnost mišolikih glodara. 
Negativni efekti pesticida na životnu sredinu ispoljavaju se nakon dospevanja do podzemnih i površinskih voda, ulaženjem u lance ishrane. Ostaci pesticida i teški metali mogu da se nagomilavaju u živim organizmima. Konzumiranjem namirnica (mleko, riba) sa zagađenih područja i ljudi su izloženi štetnim posledicama. Dospevanjem u vodu, mineralna đubriva izazivaju brzu eutrofikaciju, a mogu se pojaviti i teški metali u zemljištu i vodi. Nitrati, kao sastojak veštačkih đubriva, odlikuju se dobrom rastvorljivošću u vodi i slabom sorpcijom, pe mogu neometano migrirati na velika rastojanja, čime ugrožavaju prirodna staništa u okruženju.

Eksperimentima i merenjima je dokazano da bufer pojasevi čija širina prelazi 100 metara odstranjuju više od 90% azotnih jedinja čak i u razvijenim zemljama, gde su vrednosti difuznog zagađenja visoki. Kako bi  formiranje zaštitnih pojaseva optimalne širine zahtevalo velika materijalna ulaganja, brojna istraživanja su usmerena na optimalni sastav i strukturu. Kombinovani pojasevi različitih tipova vegetacije širine 30-50 metara su se pokazali veoma efektivnim.

Ptice trovane furdanomom

Korišćenje pesticide u poljoprivredi ne u malim slučajevima, prouzrokovalo je trovanje ptica, što je dovelo do ugrožavanja opstanka velike droplje, jedne od veoma retkih zaštićenih ptičijih vrsta na ovim prostorima. Drugi razlog je preoravanje travnatih staništa. Trovanje ptica u proteklih sedam godina zabeležena su i u okolini sela Martonoš kod Mrtve Tise i na Panoniji kod Bačke Topole.Na osnovu sastava vrsta, razmera uginuća, koncentracije leševa, simptoma uočenih na telima nađenih jedinki, odsustva prostrelnih rana, kao i mogućih izvora trovanja, opravdano se pretpostavlja da su izazvana sa namerom da se redukuje brojnost ptica grabljivica u cilju navodne zaštite pernate divljači…

Foto preuzet: http://www.sattelevizija.com/vesti/jedna_vest/najgore_trovanje_ptica_grabljivica_i_sakala_nadomak_smedereva_1722185254

Od tada do danas situacija nije mnogo „blistavija“. Štetno na ptice deluju I pesticidi koji se koriste u organskoj poljoprivredi. U proteklih par godina su u Vojvodini pronađeni brojni primerci divljih ptica sa karakterističnim simptomima trovanja Furadanom – ukočenih prstiju, vrlo često neposredno uz njive posejane kukuruzom, gde su se i otrovale.

Poljoprivredne površine se često nalaze i unutar zaštićenih prirodnih dobara.Široka primena hemijskih sredstava za zaštitu bilja i mineralnih đubriva zagađuje zemljište, a kroz zemljište i slojeve podzemnih voda i vodotoke.

Salaš Randek primer eko-turizma.

Primer, kako može da se razvija, agro-eko-etno turizam je salaš “Randek”, koji se kao oaza u pustinji, usred pustare, nalazi 20 kilometara od Kečkemeta, u srcu Mađarske. Gazdarica, Laslone Rendek, živi tako sa porodicom I zajedno sa nekoliko salaša je formirala Udruženje za očuvanje tradicije, koje se predstavilo i u adresaru turističkih destinacija objavljenom u Evropskoj uniji.

Već 20 godina se bavimo gajenjem autohtonih i alternativnih biljnih vrsta, i uzgojem autohtonih domaćih životinja. Tu su mangulice, racka goveda, mađarske šarene krave, magarci, koze, živina. Cilj nam je negovanje starih običaja. Celokupnu proizvodnju kontroliše i sertifikuje „Biokontroll Hungaria“, a uzgajamo organsku papriku, šargrepu, peršun, salatu, bundevu i više vrsta lekovitog bilja. Na posedu od oko 20 hektara, pored tradicionalnog salašarskog gazdinstva je i muzej. Tipična seoska građevina predela gornjeg Kiškunšaga je trodelna kuća sa gangom i trščanim krovom, u kojoj se nalaze oruđa naših predaka koja su i dan danas funkcionalna“, kaže objašnjava Laslone Rendek.

Takvih salaša je veoma malo u Srbiji, jer država ne izdvaja dovoljno novca za razvoj organske poljoprivrede. Jedan od uslova za  ulazak u EU je da Srbija ima najmanje 10% zaštićene teritorije, a ima oko 8 % koliko zauzima 464 zaštićena prirodna dobra u Srbiji.Da bi zaštitili prirodu potrebno je ubediti državu da je organska proizvodnja pravi put ka očuvanju kako biodivirziteta,tako I zaštićenih prirodnih dobara.

Prekogranična saradnja Srbije i Hrvatske

Udruženje Teras i Udruženje Slap iz Osijeka 2011.godine realizovali su projekat “Organik.net”. Cilj projekta je stvaranje novih mogućnosti zapošljavanja u sektoru proizvodnje organske hrane.U okviru projekta će se realizovati i program podrške i prekogranične saradnje, koja bi stvorila konkurentne eko preduzetnike kako na domaćem i regionalnom tako i na tržištu Evropske unije.

Privreda Severno-bačkog okruga i Osječko-baranjske županije u velikoj meri zavise od poljoprivrede koja, tradicionalno obavlja poslove za ruralno stanovništvo, ali je, takođe, vitalni izvor za prehrambenu industriju u regionu. Uz moderan industrijski način proizvodnje hrane, tradicionalni usevi, proizvedeni na konvencionalan način, postaju sve manje konkurentni na svetskom tržištu. U isto vreme, oba regiona imaju zemljište visokog kvaliteta, slabo zagađeno pesticidima i đubrivima, optimalan za diverzifikaciju useva i proizvodnju organske hrane.
„Prema istaživanjima poljoprivrednici u oba regiona suviše su mali da bi bili konkurentni na evropskom tržištu. U
Erdutu je formiran Centar za organsku hranu. Samo jedan odsto od poljoprivrede je pod organskom u našoj zemlji i želimo da to povećamo na 10 odsto. Moram reći, da treba da se povede i više računa o popljoprivredi pri zaštićenim prirodnim dobrima“,  istakla je Sanja Vuković iz Udruženja „Slap“ Osijek.